فیتوژنیکها در تغذیهٔ طیور؛ چه هستند و چه کاربردی دارند؟
از اسانسها و عصارههایِ گیاهی تا ترکیباتِ مؤثرهٔ آنها؛ کاربردها، محدودیتها و نکاتِ مهمِ استفاده.
فیتوژنیکها گروهِ گستردهای از موادِ بهدستآمده از گیاهان هستند که میتوانند شاملِ گیاهانِ دارویی، ادویهها، عصارهها، اسانسها و ترکیباتِ فعالِ گیاهی باشند. این مواد در تغذیهٔ طیور با اهدافی مانندِ حمایت از عملکردِ دستگاهِ گوارش، وضعیتِ آنتیاکسیدانی، تعادلِ میکروبیِ روده و کاراییِ تولید بررسی میشوند.
بااینحال، همهٔ فیتوژنیکها یکسان نیستند. برایِ مثال، محصولی بر پایهٔ آویشن، سیر، دارچین یا فلفل ممکن است ترکیباتِ فعال و مکانیسمهایِ متفاوتی داشته باشد. حتی دو عصارهٔ تهیهشده از یک گیاه نیز ممکن است بهدلیلِ تفاوت در منشأِ گیاه، زمانِ برداشت، روشِ استخراج و شرایطِ نگهداری، اثرِ یکسانی نداشته باشند.
فیتوژنیکها چگونه میتوانند اثر بگذارند؟
اثر بر محیطِ میکروبیِ دستگاهِ گوارش
برخی ترکیباتِ گیاهی در مطالعاتِ آزمایشگاهی یا حیوانی، فعالیتِ ضدمیکروبی نشان دادهاند. این اثر ممکن است از طریقِ تغییرِ نفوذپذیریِ غشایِ میکروبی، اختلال در فعالیتهایِ سلولی یا محدودکردنِ رشدِ برخی میکروارگانیسمها ایجاد شود.
شدتِ این اثر در همهٔ باکتریها و برایِ همهٔ ترکیبات یکسان نیست. بنابراین نباید یک محصولِ فیتوژنیک را بهطورِ کلی «ضدعفونیکنندهٔ روده» یا جایگزینِ درمانِ عفونتِ باکتریایی معرفی کرد.
اثر بر هضم و ترشحاتِ گوارشی
برخی ترکیباتِ گیاهی ممکن است ترشحاتِ گوارشی، فعالیتِ بعضی آنزیمها، مصرفِ خوراک یا قابلیتِ هضمِ موادِ مغذی را تحتِتأثیر قرار دهند. میزانِ این اثر به نوعِ مادهٔ فعال، مقدارِ مصرف و ترکیبِ جیرهٔ پایه بستگی دارد.
حمایت از ساختار و عملکردِ روده
در بعضی مطالعات، استفاده از فیتوژنیکها با تغییراتی در ارتفاعِ پرزها، عمقِ کریپتها، سدِ رودهای یا وضعیتِ میکروبیِ دستگاهِ گوارش همراه بوده است. این شاخصها میتوانند بخشی از ارزیابیِ سلامتِ روده باشند، اما بهبودِ یک شاخص بهتنهایی به معنیِ افزایشِ قطعیِ وزنگیری یا کاهشِ ضریبِ تبدیل نیست.
اثراتِ آنتیاکسیدانی و ایمنی
تعدادی از ترکیباتِ گیاهی دارایِ فعالیتِ آنتیاکسیدانی هستند و ممکن است در شرایطی مانندِ گرما، تراکمِ بالا یا چالشهایِ تغذیهای به تعدیلِ پاسخهایِ فیزیولوژیکِ گله کمک کنند. برخی مطالعات نیز تغییراتی در شاخصهایِ ایمنی گزارش کردهاند.
بااینحال، عبارتِ «تقویتِ سیستمِ ایمنی» بسیار کلی است. بهتر است گفته شود این ترکیبات ممکن است بر برخی پاسخهایِ ایمنی، التهابی یا آنتیاکسیدانی اثر بگذارند؛ نه اینکه بهطورِ قطعی از بروزِ بیماری جلوگیری کنند.
چرا فیتوژنیکها بهعنوانِ جایگزینِ آنتیبیوتیک مطرح شدند؟
اتحادیهٔ اروپا از ابتدایِ سالِ ۲۰۰۶ استفاده از آنتیبیوتیکها بهعنوانِ محرکِ رشد در خوراکِ دام و طیور را ممنوع کرد. این تصمیم، همراه با نگرانیهایِ جهانی دربارهٔ مقاومتِ ضدمیکروبی، پژوهش دربارهٔ راهکارهایِ غیرآنتیبیوتیکی را افزایش داد.
در این شرایط، فیتوژنیکها در کنارِ پروبیوتیکها، پریبیوتیکها، اسیدهایِ آلی، آنزیمها، واکسیناسیون و بهبودِ مدیریتِ پرورش مورد توجه قرار گرفتند. پژوهشها نشان میدهند بعضی فرمولاسیونهایِ گیاهی میتوانند در شرایطِ مشخص از سلامتِ روده و عملکردِ گله حمایت کنند، اما نتایج به نوعِ محصول و شرایطِ آزمایش وابستهاند.
آیا فیتوژنیکها جایگزینِ آنتیبیوتیک هستند؟
فیتوژنیکها میتوانند بخشی از برنامهٔ کاهشِ وابستگیِ غیرضروری به آنتیبیوتیکها باشند، اما جایگزینِ مستقیمِ دارویِ موردنیاز برایِ درمانِ یک عفونتِ باکتریاییِ تشخیصدادهشده نیستند.
در صورتِ وجودِ بیماریِ فعال، انتخابِ درمان باید بر اساسِ معاینهٔ گله، کالبدگشایی، تشخیصِ دامپزشکی و در صورتِ نیاز آزمایشهایِ تکمیلی انجام شود. استفاده از یک مکملِ گیاهی نباید باعثِ تأخیر در تشخیص یا درمانِ مناسب شود.
چه عواملی نتیجهٔ مصرف را تعیین میکنند؟
اثرِ یک فیتوژنیک به عواملِ متعددی وابسته است؛ از جمله: نوع و مقدارِ ترکیباتِ فعال، کیفیت و پایداریِ فرمولاسیون، مقدارِ مصرف، سنِ گله، شرایطِ سلامتِ روده، ترکیبِ جیره، وضعیتِ محیطیِ سالن و وجود یا نبودِ چالشِ بیماری.
به همین دلیل، نتیجهٔ یک مطالعه دربارهٔ یک ترکیب یا محصولِ خاص را نمیتوان به تمامِ فیتوژنیکها تعمیم داد. حتی در یک محصولِ مشخص نیز ممکن است اثر در دورهٔ آغازین، رشد و پایانی یکسان نباشد.
جمعبندی
فیتوژنیکها گروهِ متنوعی از ترکیباتِ گیاهی هستند که ممکن است از راههایِ مختلف بر هضم، محیطِ میکروبیِ روده، وضعیتِ آنتیاکسیدانی و برخی پاسخهایِ ایمنی اثر بگذارند. بااینحال، نباید آنها را راهکاری جادویی یا جایگزینیِ مطلق برایِ آنتیبیوتیکها معرفی کرد.
عملکردِ مطلوب زمانی حاصل میشود که محصول استاندارد و متناسب با نیازِ گله، در کنارِ خوراکِ باکیفیت، آبِ سالم، تهویهٔ مناسب، بیوسکیوریتی، واکسیناسیون و پایشِ دامپزشکی استفاده شود.
این مطلب جایگزینِ بررسیِ جیره و شرایطِ گله توسطِ دامپزشک یا متخصصِ تغذیه نیست. در صورتِ مشاهدهٔ بیماری، افزایشِ تلفات یا افتِ ناگهانیِ عملکرد، علتِ مشکل باید بهصورتِ تخصصی بررسی شود.
مرورِ علمیِ فیتوژنیکها را رایگان دریافت کنید
خلاصهای قابلِفهم از مکانیسمها و شواهدِ علمی.